11 lipca w kościele Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Krakowie-Tyńcu, jednym z Kościołów Jubileuszowych w Archidiecezji Krakowskiej, odbędzie się Dzień Jubileuszowy. To dobra okazja do tego, aby lepiej poznać historię tego niezwykłego miejsca na mapie diecezji.
Na długo przed przybyciem benedyktynów na wzgórze tynieckie, ten teren był już zasiedlony. Świadczą o tym odnalezione ślady osadnictwa z epoki neolitu i brązu. Tyniec dał także początek nazwie tzw. grupy tynieckiej, czyli ludności pochodzenia celtyckiego, która zamieszkiwała okolice wzgórza w I w. n.e.
Benedyktyni pojawili się tam dopiero w XI w., a dokładnie w 1014 r., tworząc jeden z pierwszych klasztorów benedyktyńskich na polskiej ziemi. Od samego początku opactwo znajdowało się w administracyjnych granicach biskupstwa krakowskiego.
Aż do końca średniowiecza Tyniec sąsiadował z granicą, a bliskość Krakowa — wówczas stolicy Polski — wielokrotnie czyniła z opactwa przedmiot sporów. Jako miejsce o charakterze naturalnie obronnym i kluczowej z tej perspektywy lokalizacji, miało bowiem duże znaczenie dla polityki i gospodarki. Przepływająca obok Wisła również była ważna pod względem komunikacyjnym oraz ekonomiczno-skarbowym.
Same początki opactwa tynieckiego nie są do końca znane. Najstarsze źródła pisane dostarczają sprzecznych informacji. Dowiedzieć z nich można się, że fundatorem klasztoru oraz kościoła pw. św. Piotra był Kazimierz Odnowiciel. W relacji historyka Jana Długosza mowa jest o tym, że władca faktycznie ufundował klasztor w 1044 r., a jego pierwszym opatem był Aron, mnich z Cluny. Według historyków pochodził on z Brauweiller, natomiast pierwsza obsada tynieckich mnichów — przynajmniej częściowo — z Leodium. Zanim rozpoczął posługę w opactwie, Aron był wcześniej biskupem krakowskim. Według innych źródeł pierwszym opatem tynieckim był Anchoras. Jeżeli zaś chodzi o fundację klasztoru i świątyni, to część historyków zgadza się z Długoszem. Pozostali natomiast twierdzą, że stoi za tym Bolesław Szczodry. Są również tacy, którzy godząc niejako obie teorie, wskazując, że rzeczywiście tyniecki klasztor ufundował Odnowiciel, ale prace zrealizował już Szczodry.
Dodatkowo, według jednej z hipotez romańską świątynię poprzedzała drewniana. Pozostałości kamiennego kościoła odsłonięto natomiast podczas badań w latach 60. XX w. W nawie północnej odkryto najstarsze pochówki opatów, które wyposażone były w złote i ołowiane przedmioty liturgiczne. Kolejnym, ważnym ze względu na miejsce, pochówkiem był grobowiec na zachodniej osi części świątyni. Został on opróżniony w XIII w. Część badaczy twierdzi, że pochowany był tam Bolesław Szczodry, a jego zwłoki przeniesione zostały w inne miejsce ze względu na niełaskę, w jaką popadł po zamordowaniu biskupa krakowskiego, Stanisława.
Równolegle z kościołem wznoszono klasztor. Głównym budulcem było drewno. Pozostałości tej budowli odnalezione zostały przy południowo-wschodniej części świątyni. Szybko została ona bowiem zastąpiona zabudowaniem z wapiennej kostki.
Jednym z przejawów dbałości o odpowiednią oprawę artystyczną nowego opactwa było sprowadzenie tzw. Sakramentarza Tynieckiego, czyli poprzednika mszału. Jest to jedna z najstarszych chrześcijańskich ksiąg liturgicznych, zawierająca najważniejsze modlitwy odmawiane podczas Mszy św. w drugiej połowie X w. Obecnie znajduje się w Bibliotece Narodowej w Warszawie. Sakramentarz wykonano ok. 1075 r. w Kolonii i należy on, do tzw. złotych kodeksów, w których do wykonania miniatur oraz tekstu używano złota.
W XII w. zabudowa klasztorna uległa zniszczeniu. Być może przyczynił się do tego najazd tatarski w 1259 r. Zachowane pozostałości pozwalają bowiem zauważyć istnienie kilku faz lub przebudów kościoła.
Książęta dzielnicowi w okresie rozbicia walczyli o zwierzchnictwo nad Ziemią Krakowską, co było uciążliwe dla położonego w dobrym miejscu i naturalnie obronnego opactwa tynieckiego. To dlatego w 1229 r. opat Lutfryd postarał się o poparcie papieża, zakazujące zakładania fortyfikacji na klasztornym wzgórzu. Być może ten sam opat jako swoją rezydencję wzniósł tzw. „Zamek” na północny zachód od kościoła (dzisiejszą „Opatówkę”). Jego dominującym elementem nad bramami i murem z przyporami była wieża. Przemianom uległ także kościół. Jego pierwotne wezwanie rozszerzono na obecne — Świętych Apostołów Piotra i Pawła. Stało się to najpóźniej pod koniec XIV w. W tym czasie prowadzono także prace na terenie klasztoru. Wzniesiono m.in. kapitularz. Śladami tamtych działań są również otwory okienne i ostrołukowy portal zachowany w zachodnim skrzydle krużganka. Na przełomie XIV i XV w. budynki klasztorne zostały rozebrane. W ich miejscu postawiono mur obronny, który później stał się jego skrzydłem południowym. W XV w. wzniesiono podobny mur dla skrzydła wschodniego. Obecnie znajduje się na nim mur barokowy.
W drugiej połowie XV w., po tym jak Kazimierz Jagiellończyk wykupił księstwa oświęcimskie oraz zatorskie, Tyniec nie znajdował się już na terenie przygranicznym. W dziejach opactwa był to czas budowy nowej świątyni. Jej konsekracja odbyła się 9 października 1463 r., za rządów opata Macieja ze Skawiny.
Wraz z budową kościoła trwały prace przy klasztorze. Budowę krużganków w Tyńcu rozpoczął wspomniany już Maciej ze Skawiny, a kontynuował Andrzej Ożga, który był opatem w latach 1477-1486. Zabudowania klasztorne wzniesiono także na południowy wschód od krużganków. 100 lat po konsekracji nowy kościół odnowiono. W XVI w. ozdobiono polichromią zarówno świątynię, jak i kapitularz. Parter przeznaczony został na pomieszczenia gospodarcze, natomiast piętro pełniło funkcje reprezentacyjne. Od wschodu „Zamek” przylegał do kościoła, a od zachodu połączono go z nowo wzniesionymi zabudowaniami „Starostwa”, które zostały dostawione do muru obronnego. Poza funkcją administracyjną miało ono także charakter gospodarczy, a później mieściły się w nim pokoje gościnne.
Pod koniec XVI w. w Tyńcu odbył się ostatni wolny wybór opata. Potem byli oni narzucani zakonowi przez polskich władców. Zdarzało się także, że były to osoby świeckie. Opat komendatoryjny, bo takim mianem określano zarządzających w tym czasie opactwem, dysponował całością klasztornego majątku.
Przed 1618 r. rozpoczęto przebudowę kościoła gotyckiego na barokowy. Nową świątynię konsekrowano 8 maja 1622 r.
Przebudowa w duchu baroku objęła także klasztor. Z tego okresu pochodzi część wystroju kapitularza. W efekcie działań opatów Stanisława Łubieńskiego i Stanisława Pstrokońskiego w I połowie XVII w. na wzgórzu tynieckim powstała zwarta zabudowa klasztorna z dwoma wirydarzami, czyli niewielkimi kwadratowymi bądź prostokątnymi ogrodami umieszczanymi w obrębie murów klasztornych oraz dziedzińcem zewnętrznym. Działania te zostały jednak zaprzepaszczone przez potop szwedzki. Klasztor zdobyli Szwedzi, a następnie został on spalony przez księcia Rakoczego.
W podupadłym opactwie pojawiła się jednak ważna postać — o. Stanisław Szczygielski. W 1668 r. ukazało się jedno z jego dzieł, czyli „Tinecia”, gloryfikująca klasztor kronika, która podkreślała jego tradycję i znaczenie. Istotnym wątkiem były w niej legendarne związki Tyńca z opactwem w Cluny. Miały one ulec rozluźnieniu w XVI w.
Szczygielski był również zwolennikiem idei stworzenia kongregacji opactw benedyktyńskich w Polsce, w której przewodnią rolę miał mieć Tyniec. Została ona utworzona w 1707 r., a na jej czele stanęło opactwo świętokrzyskie. Wtedy mnisi tynieccy zwrócili się do Cluny o to, aby przyjęto ich do tamtejszej kongregacji. Mimo tego, że otrzymali zgodę, ich przyłączeniu sprzeciwiła się Nuncjatura Apostolska. Trudną sytuację opactwa poprawiło postanowienie konkordatu wschowskiego z 1737 r. Na jego mocy zakonnicy mogli wybierać opata klaustralnego. To przełożony klasztoru, odpowiedzialny za życie duchowe i jego codzienne funkcjonowanie, a jego urząd jest dożywotni lub na określoną kadencję. Dysponował on jedną trzecią dochodów zgromadzenia. Dzięki temu zakonnicy mogli zreorganizować gospodarkę oraz naprawić zabudowania. Proces rozpoczął się w 1739 r. od odbudowy „Opatówki” i remontu „Starostwa”. Rok później tyniecki klasztor wszedł w skład kongregacji benedyktyńskiej, a przewodził jej klasztor na Świętym Krzyżu.
W połowie osiemnastego stulecia wystrój kościoła zastąpiono nowym, późnobarokowym. Autorami zmian byli architekt i rzeźbiarz Francesco Placidi, a także malarz Andrzej Radwański. W tym czasie powstał zespół rzeźb drewnianych, które przedstawiały świętych, mnichów oraz postaci alegoryczne. Ich autorem był prawdopodobnie Franz Joseph Mangoldt, ceniony rzeźbiarz śląski. Przebudowa objęła również klasztor, czego dowodem są zachowane portale z marmuru dębnickiego.
W latach 1771-1772 Tyniec stał się twierdzą konfederatów barskich, którzy zakwaterowali się w „Opatówce” i „Starostwie”. Pierwszy budynek został przekształcony na twierdzę i wzmocniony murami, bastionami oraz ziemnymi nasypami. Podczas oblężenia konfederatów dokonanego przez rosyjskiego generała Suworowa kościół został spalony, a zabudowania „Starostwa” i skrzydła południowego zniszczono. Pod koniec XVIII wieku opat Florian Amand Janowski podjął się odbudowy. W nowych pomieszczeniach skrzydła południowego powstała biblioteka. Wyremontowano też „Opatówkę”, jednak „Starostwo” pozostawiono w ruinie.
Po konfederacji barskiej Tyniec znalazł się na terenach polskich pod zaborem austriackim. Klasztor utracił wtedy część majątku. W 1806 r. do opactwa tynieckiego przeniesieni zostali benedyktyni z niemieckiego Wiblingen. Polscy mnisi odeszli lub zostali do tego zmuszeni. Niemieccy zakonnicy opuścili Tyniec w 1809 r., a 8 sierpnia 1816 r. Franciszek I podpisał dekret o zniesieniu opactwa. 3 lata później utworzono diecezję tyniecką. Kościół i klasztor miały być wówczas siedzibą nowego biskupa. Ostatecznie jednak stolicą diecezji w 1826 r. został Tarnów. To tam znalazła się część ruchomego wyposażenia klasztoru tynieckiego, która do dziś przechowywana jest w skarbcu tarnowskiej katedry.
Tymczasem wzgórze tynieckie przekazano jezuitom, którzy przybyli z Rosji. Spędzili jednak w klasztorze tylko kilka lat, bowiem w nocy z 2 na 3 maja 1831 r. w opactwie wybuchł pożar, wywołany uderzeniem pioruna. Zniszczeniu uległy wówczas dachy oraz większość części mieszkalnej. Ocalało jednak wnętrze świątyni. Od tamtej pory kościół pełnił funkcję parafialnego, a „Opatówka” stała się siedzibą administracji dóbr tynieckich. Ważną datą był także rok 1902, kiedy biskup krakowski kard. Jan Puzyna odzyskał Tyniec. Hierarcha zainicjował prace remontowe w świątyni i „Opatówce”. W najlepiej zachowanej części budynków urządził natomiast dom wakacyjny dla krakowskich kleryków.
Benedyktyni wrócili do Tyńca zaraz przed wybuchem II wojny światowej. Nowym przeorem został wtedy o. Karol van Oost, pochodzący z Belgii. Wcześniej, przez kilka lat poszukiwał w Polsce miejsca na nową fundację benedyktyńską. Jego wybór padł na Tyniec i po długich staraniach 30 lipca 1939 r. zakonnicy wrócili do opactwa.
Wybuch wojny nie przeszkodził w podjęciu akcji odbudowy opactwa. W 1943 r. Adolf Szyszko-Bohusz przeprowadził badania architektoniczne i przedstawił pierwszy plan odnowy miejsca, który nie został jednak ostatecznie zrealizowany. Po wojnie powstał nowy projekt, którego autorem był Zbigniew Kupiec. Jego realizacji towarzyszyły prace konserwatorskie oraz archeologiczne.
W 1961 r. na terenie kościoła przeprowadzono interdyscyplinarne badania architektoniczno-archeologiczne pod kierunkiem prof. Lecha Kalinowskiego. Odsłonięto wówczas romański kościół klasztorny. Badania poprzedziły restaurację wnętrza świątyni. Konserwacji poddano jej wyposażenie, w tym stalle i ołtarze. Do kościoła powróciła też barokowa ambona w kształcie łodzi. Do końca XX w. odbudowano klasztor, kładąc nacisk na zachowanie dawnej formy architektonicznej. Końcowym etapem prac było odbudowanie skrzydła południowo-zachodniego klasztoru, nazwanego „Wielką Ruiną”.
W 2013 r. opactwo tynieckie weszło do federacji miejsc kluniackich. Ma to związek z jego historycznymi powiązaniami z opactwem w Cluny. Natomiast 15 marca 2017 r. decyzją Prezydenta RP opactwo zostało wpisane na listę Pomników Historii.
Kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła jest dla tynieckich zakonników ważnym miejscem. – Parafia w Tyńcu żyje duchem opactwa. Ciężko jest oddzielić to, co się w nim dzieje od wiernych. Staramy się to wszystko połączyć dla większego dobra i aby we wszystkim Bóg był uwielbiony. Korzystamy ze świątyni, która już stoi na wzgórzu tynieckim prawie 1000 lat — mówi proboszcz, o. Stanisław Kyc OSB. W parafii działa także wiele grup, które pomagają w pogłębianiu relacji z Bogiem: schola. Liturgiczna Służba Ołtarza, Domowy Kościół, Duszpasterstwo Młodzieży „Karp”, Ruch Matki w Modlitwie, Skautów Europy, Żywy Różaniec czy Apostolstwo Modlitwy
Benedyktyn dodaje również, że w związku z jubileuszem 900-lecia tynieckiej świątyni oraz inauguracją Roku Jubileuszowego w styczniu odbyła się Msza św., której przewodniczył kard. Claudio Gugerotti, prefekt Dykasterii ds. Kościołów Wschodnich. Co więcej, w tym wyjątkowym czasie parafia przygotowała wiele wydarzeń, które mają pomóc w jego lepszym przeżyciu. – Organizowane są pielgrzymki, m.in. we wrześniu do Portugalii i Hiszpanii. W czerwcu byliśmy natomiast w Częstochowie, na Jasnej Górze. Była to pielgrzymka połączona z tą Ogólnopolską Pielgrzymką Żywego Różańca. Tegoroczna miała szczególny wymiar z racji trwającego Roku Jubileuszowego, a także ze względu na to, że zapoczątkowała ona ostatni rok przed jubileuszem 200-lecia powstania Żywego Różańca — wyjaśnia proboszcz.
Wśród inicjatyw wymienia też propozycję Apostolstwa Modlitwy, które zaprasza do wspólnego odwiedzenia Kościołów Jubileuszowych Archidiecezji Krakowskiej. – Wyjazdy organizowane są zwykle w soboty z trasami dłuższymi i krótszymi. Planowanych jest ich kilka. W niektórych miejscach już byliśmy, ale planujemy jeszcze w lipcu jechać do kolejnych sanktuariów: Miłosierdzia Bożego w Krakowie-Łagiewnikach, św. Jana Pawła II w Krakowie oraz Matki Bożej Łaskawej w Wieliczce — zaznacza o. Kyc OSB.
Podkreśla, że w planach jest także tradycyjna sierpniowa piesza pielgrzymka do Kalwarii Zebrzydowskiej: „Parafialna Piesza Pielgrzymka do Kalwarii Zebrzydowskiej”, która jak w poprzednim roku organizowana jest w dniach od 14 do 16 sierpnia. W Roku Świętym połączy ona pieszo miejsca Jubileuszowe: Opactwo Tynieckie i Sanktuarium w Kalwarii Zebrzydowskiej.
Nie tylko wspólnota z Tyńca pielgrzymuje, aby poznać nowe miejsca, ale gości również wiele grup, które chcą poznać historię klasztoru. W tym roku do parafii przybyli m.in. Rycerze Kolumba ze wspólnot działających w Krakowie, katolicki tercet „Ad Dei Gloriam”, którego członkami są osoby represjonowane z Białorusi czy uczestnicy Rajdu Konnego szlakiem ucieczki Rotmistrza Witolda Pileckiego z Oświęcimia do Nowego Wiśnicza. Wielu pątników odwiedza też świątynię indywidualnie.
– Wiadomo, że oprócz tych spraw organizacyjno-jubileuszowych na pierwszym miejscu jest modlitwa i udzielanie sakramentów – zauważa zakonnik.
Łączność z Rzymem
Opactwo w Tyńcu wraz ze swoją bogatą historią jest jednym z najbardziej znanych punktów na mapie Archidiecezji Krakowskiej. Trudno się więc dziwić, że zostało ono wybrane na Kościół Jubileuszowy. Jest jeszcze jeden powód. – Kościół w Tyńcu został wybrany ze względu na patronat Piotra i Pawła. Jest to jawne nawiązanie do Rzymu, do łączności z Apostołami, z całym Kościołem powszechnym, który przeżywa Rok Jubileuszowy — mówi ks. Jacek Bernacik, dyrektor Wydziału Ogólnego Kurii Metropolitalnej w Krakowie, odpowiedzialny za diecezjalne obchody Roku Świętego 2025.
Dzień Jubileuszowy w kościele Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Krakowie-Tyńcu odbędzie się w piątek, 11 lipca. O godz. 16.45 rozpoczną się uroczyste nieszpory o św. Benedykcie z obrzędem przyrzeczeń oblackich. O godz. 18.00 odprawiona zostanie Msza św., której przewodniczyć będzie bp Robert Chrząszcz. Po Eucharystii ok. godz. 19.00 dla pielgrzymów przewidziany jest poczęstunek w Sali Petrus Domu Gości.
Więcej informacji na temat diecezjalnych obchodów Roku Jubileuszowego znaleźć można na okolicznościowej stronie internetowej.