- Solidarność jest wszędzie tam, gdzie są trzy elementy: ja, drugi człowiek i Pan Bóg. A gdzie jest Pan Bóg, tam jest też obiektywna prawda, a przez to pewne wspólne dobro – mówił abp Marek Jędraszewski podczas konferencji „Solidarność według Karola Wojtyły, św. Jana Pawła II” w Auli św. Jana Pawła II przy Kościele i Hospicjum św. Stanisława BM w Rzymie.
Na początku metropolita krakowski senior wskazał, że jednym z kluczowych tekstów dla zrozumienia solidarności według św. Jana Pawła II jest homilia wygłoszona w 1987 roku w Gdańsku na Zaspie. Przypomniał, że była to trzecia pielgrzymka papieża do Ojczyzny, a Polska, mimo formalnego zakończenia stanu wojennego, nadal pozostawała pod presją systemu komunistycznego. Solidarność powoli wychodziła z podziemia, ale trwały prześladowania jej członków.
Abp Marek Jędraszewski zwrócił uwagę, że papież nie mówił wtedy wyłącznie o Solidarności jako związku zawodowym, ale o samej istocie solidarności i odczytał stosowny fragment homilii. – Ten tekst oczywiście domaga się pewnego komentarza. Ten komentarz powinien mieć najpierw charakter teologiczny. Nie zapomnijmy, że tutaj mówił Ojciec Święty podczas Mszy Świętej i jedno z czytań było fragmentem z listu świętego Pawła do Galatów – mówił.
Metropolita krakowski senior podkreślił, że w zdaniu św. Pawła o noszeniu brzemion jedni drugich obecna jest triada: jeden człowiek, drugi człowiek i Chrystus. – Szczególna triada, o której nie wolno zapomnieć, myśląc o autentycznej solidarności międzyludzkiej. W niej musi być Chrystus – zaznaczył.
Abp Marek Jędraszewski powiedział, że Chrystus jest kluczem do rozumienia solidarności i w tym kontekście przywołał kolejne słowa św. Jana Pawła II. Zauważył, że szlak trzeciej pielgrzymki papieża Polaka wyznaczała Eucharystia, która najpełniej ukazuje prawdę o solidarności Chrystusa. – Eucharystia była dla papieża również tą rzeczywistością, która najbardziej pokazuje, jak Chrystus jest z nami i za nas. Właśnie w Eucharystii ta prawda o solidarności wyraża się w sposób najbardziej pełny – mówił arcybiskup i wskazał, że papieska refleksja zawiera również krytykę marksistowskiej doktryny walki klas.
W dalszej części abp Marek Jędraszewski sięgnął do wczesnych tekstów Karola Wojtyły, zwłaszcza dramatu „Brat naszego Boga”. Zauważył, że już tam pojawia się triada: ja, drugi człowiek i Bóg. Wskazał na tło historyczne powstania tego dzieła i konteksty akcji: panowała wtedy ogromna bieda, niesprawiedliwość społeczna i szerzona była propaganda marksistowska.
Metropolita krakowski senior odczytał fragmenty dramatu, podkreślając znaczenie postaci Adama Chmielowskiego, który przeobraził siebie, stał świadkiem miłości Boga i porzucił dotychczasowy styl życia, by solidarnie związać się z ubogimi. – Jego zamysłem było to, żeby z tych biedaków, z którymi się utożsamił właśnie w pełni solidarnie, wydobyć człowieczeństwo. By stali się każdy z nich kimś. By mieli poczucie swojej wartości – mówił.
Abp Marek Jędraszewski zwrócił uwagę na pojęcie „większej wolności”, na które w dramacie wskazuje Adam Chmielowski. – Większa wolność to jest wolność polegająca na tym, że w imię prawdy wybieram wartość, której będę służył do końca. I ta wartość będzie mnie tworzyć – zaznaczył. Dodał, że w przypadku brata Alberta ta wolność wyraziła się w pragnieniu, by „być dobrym jak chleb”.
Następnie metropolita krakowski senior przypomniał doświadczenie Karola Wojtyły jako robotnika w czasie okupacji. Zauważył, że przyszły papież doświadczył wtedy pomocy ze strony prostych ludzi, którzy starali się chronić go przed najcięższą pracą i umożliwiać mu naukę. Wskazał także na poemat Wojtyły „Kamieniołom”, w których pojawia się motyw wspólnego dźwigania brzemion.
Arcybiskup odwołał się w swoim wystąpieniu również do poematu „Profile Cyrenejczyka”, w którym Wojtyła wymienił 14 typów postaci. – Napięcie, które w tym poemacie dochodzi do głosu, to napięcie między tak zwaną sprawiedliwością, a poczuciem konieczności niesienia z kimś innym jego brzemienia – podkreślił i zauważył, że trzeba przekroczyć granice wrogości, by ukazać solidarność.
Abp Marek Jędraszewski omówił także książkę „Osoba i czyn”, wskazując, że św. Jan Paweł II opisał w niej stawanie się osoby poprzez moralnie dobry czyn. – Jeżeli będziesz posłuszny własnemu, dobrze ukształtowanemu sumieniu. Jeżeli pójdziesz za prawdą o wartościach, będziesz się spełniał jako osoba i przez to będziesz też autentycznie wolny – mówił. – To jest proszę Państwa, klucz do zrozumienia tego, co my często znajdujemy w wielu jego dokumentach, encyklikach, ale także w przemówieniach. Mianowicie, że potrzeba ludzi prawego sumienia i że autentyczna wolność polega na posłuszeństwie prawdzie. Prawdzie o prawdziwych wartościach – dodał.
Metropolita krakowski senior wskazał, że Karol Wojtyła wyróżniał dwie postawy nieautentyczne: konformizm i unik, oraz dwie postawy autentyczne: solidarność i sprzeciw. Podkreślił, że solidarność jest naturalną konsekwencją faktu, że człowiek bytuje i działa wspólnie z innymi. – Człowiek solidarny nie tylko spełnia to, co do niego należy z racji członkostwa wspólnoty, ale czyni to dla dobra całości, czyli dobra wspólnego – mówił.
Abp Marek Jędraszewski zauważył, że Solidarność nie była jedynie ruchem związkowym. – To nie był przecieżzryw czysto związkowy, syndykalistyczny. Absolutnie nie – wskazał i dodał, że ten zryw poruszył tkwiące w ludziach wartości.
W końcowej części konferencji metropolita krakowski senior odwołał się do społecznych encyklik Jana Pawła II: „Laborem exercens”, „Centesimus annus”, w których pojęcie solidarności zostało rozwinięte w nauczaniu Kościoła.
Najpierw wskazał na encyklikę z 1981 roku, ogłoszoną w czasie trwania „karnawału Solidarności”. Przypomniał kontekst jej publikacji, związany z zamachem na papieża i jego rekonwalescencją.
Abp Marek Jędraszewski przytoczył fragment encykliki, podkreślając jego znaczenie dla rozumienia solidarności w wymiarze społecznym. Metropolita krakowski senior zwrócił uwagę, że papież łączył solidarność z sytuacją ludzi pracy. Dodał, że pojawienie się pojęcia solidarności w nauczaniu Kościoła w 1981 roku było odpowiedzią na wydarzenia w Polsce.
Następnie abp Marek Jędraszewski przeszedł do encykliki ogłoszonej dziesięć lat później, wskazując, że problem solidarności został w niej pogłębiony i rozwinięty. Podkreślił, że u podstaw tej refleksji znajduje się pytanie o relację człowieka do Boga.
– Proszę zwrócić uwagę, że problem solidarności z innymi ludźmi zaczyna się od tego, czy ten drugi człowiek ma prawo do Boga i do poznania Pana Boga. Wraca zatem ten problem, na który wskazywałem – ja, drugi człowiek, Pan Bóg – mówił i przytoczył fragment encykliki, wskazujący na integralne rozumienie rozwoju człowieka. Podkreślił także, że w nauczaniu papieskim kluczowe znaczenie ma prawo człowieka do poznania Boga.
Abp Marek Jędraszewski wskazał na papieskie ujęcie wolności, krytykę systemów totalitarnych i koncepcję demokracji. „Autentyczna demokracja możliwa jest tylko w państwie prawnym i w oparciu o poprawną koncepcję osoby ludzkiej. Historia uczy, że demokracja bez wartości łatwo przemienia się w jawny lub zakamuflowany totalitaryzm” – cytował.
Podczas dyskusji abp Marek Jędraszewski podkreślił jeszcze raz koncepcję solidarności, zamkniętą w triadzie. – Solidarność jest wszędzie tam, gdzie są trzy elementy: ja, drugi człowiek i Pan Bóg. A gdzie jest Pan Bóg, tam jest też obiektywna prawda, a przez to pewne wspólne dobro – mówił.
Odpowiadając na pytanie o sprzeciw, metropolita krakowski senior zauważył, że sprzeciw może łączyć się z solidarnością. W trakcie dyskusji podjęto także refleksję nad różnymi wymiarami solidarności.– Powinniśmy się przekonać, że kwestie solidarności i tożsamości można rozważać w wielu kontekstach i w wielu wymiarach. Począwszy od tych, które odnoszą się do życia rodzinnego, aż po głęboką teologię tożsamości i solidarności – mówił abp Marek Jędraszewski.